آموزش قالی بافی

 

قالی بافی یکی از زیباترین هنرها است. شما با گذراندن آموزش قالی بافی می­ توانید با صرف کمترین هزینه حتی در منزل بیشترین سود را کسب کنید. حتی با حرفه ای شدن و کسب آموزش قالی بافی بیشتر حرفه ای تر شده و سود بیشتری از فروش قالی های خود داشته باشید. هر چند هیچ منبع کامل و دقیق و معتبری در اینترنت موجود نیست. اما در این مقاله شما را با مفاهیم ابتدایی قالی بافی و ابزار لازم برای شروع قالی بافی آشنا می ­کنیم. متاسفانه هزینه های کلاس های قالی بافی یا نبود زمان کافی برای رفتن به آموزشگاه ها بیشتر هنرجویان و علاقمندان به این هنر زیبا را دلسرد می ­کند. در این مقاله با صرف زمانی کوتاه مفاهیم ابتدایی را عرضه کرده و توضیحاتی در مورد ابزار مورد نیاز می ­دهیم.

مقدمه ای بر آموزش قالی بافی

هنر قالی بافی از هنر های اصیل و قدیمی ایرانی می ­باشد که فرهنگ و اصالت ایرانی در تار و پود آن نمایان است. در واقع قالی بافی از زمان های بسیار دور در میان مردم ایران رواج داشته است. قالی از تعداد بی شماری گره تشکیل شده که هر ردیف از گره ها را رج می­ نامند. و بعد از ایجاد رج عمل پود کشی انجام می­ شود. پود به نخ هایی گفته می شود که بعد از بافته شدن یک رج کامل از بین چله ها عبور کرده و با کوبیدن دفه محکم می­ شود. این عمل برای محکم تر شدن گره­ ها بارها و بارها تکرار می ­شود. عمل پود کشی علاوه بر افزایش استحکام گره ها به طول عمر قالی نیز می­ افزاید. در ادامه آموزش قالی بافی شما با ابزار لازم برای شروع قالی بافی آشنا می­ شوید.

در این مقاله قصد داریم برای کسانی که زمان یا هزینه لازم برای رفتن به کلاس بافت فرش را ندارند. و یا آموزشگاهی در شهر آنها نیست با مفاهیم اولیه قالی بافی آشنا کنیم. همچنین نحوه تهیه ابزار قالی بافی را معرفی کنیم.

مراحل کامل بافت فرش

1- چله کشی
2- نیرکی هاف
3- کرباسی یا پود
4- زنجیره بافی
5- ساده بافی – کناره بافی – حاشیه بافی
6- بافت نقش نگار
7- بوم بافی مقدمات قالی بافی

چله کشی

چله به مجموعه ای از نخ ها گفته می ­شود که به موازات هم با یک میزان قدرت کشش چله کشی شده اند. چله کشی یکی از مهمترین مراحل بافت قالی است. هر چه این عمل دقیق تر و با حساسیت بیشتر انجام شود نتیجه کار بهتر و تمیزتر خواهد بود. جنس آن از سه نوع ابریشم، پشم، پنبه می ­باشد. چله کشی انواع مختلفی دارد چله کشی ترکی و چله کشی فارسی، در مقالات بعدی بیشتر به آنها می پردازیم.

زنجیره بافی

بعد از مرحله هاف گذاری و کوجی بندی برای صاف و منظم کردن چله ها، عمل زنجیره بافی انجام می­ شود. این عمل باعث می­ شود که ابتدا و انتهای فرش از هم گسیخته و پاره نشود.

ساده بافی - کناره بافی - حاشیه بافی

حاشیه به نوارهای پهن و باریک اطراف فرش گفته می­ شود. که در انواع فرش سایز و نوع آن متفاوت است. حاشیه باعث زیباتر شدن نتیجه کار می ­شود.

بافت نقش نگار

یکی از مهمترین بخش های بافت قالی ایجاد نقش و نگار می­ باشد. که تمام ذوق و سلیقه بافنده قالی را به نمایش می­ گذارد. بافت نقش، پودکشی، شانه زدن و قیچی کردن پرزهای اضافه از کارهایی است که در هر رج باید انجام شود. البته بافت نقش و نگار به دو شکل توسط قالیباف ها انجام می شود. افرادی که از روی نقشه های آماده که در اینترنت و یا خودشان طراحی کردند استفاده می­ کنند. و افرادی نیز مانند مردمان ترکمن که نقش و نگار را از ذهن خود الهام می­ گیرند و از نقشه استفاده نمی­ کنند.

شروع قالی بافی

برای شروع قالی بافی به یک سری ابزار و لوازم نیاز داریم. در این بخش از آموزش قالی بافی با ابزار و لوازم آن آشنا می شویم. سپس نحوه تهیه این ابزار را به شما معرفی می­ کنیم. همچنین می توانید از بخش ابزار بافت در سایت ما ابزارهای موجود را بررسی و در صورت نیاز آن را تهیه فرمایید.

ابزار بافت فرش

چاقوی بافت: چاقوی بافت همان کارد معمولی است که در هنگام گره زدن برای بریدن نخ پرز به کار می­ رود. بعضی افراد برای این مورد از چاقوی خانگی نیز استفاده می کنند.
کاردک: نوک کاردک تیز می­ باشد. کاردک به نحوی طراحی شده برای بیرون آوردن گره های معیوب یا اشتباه به کار می­ رود.
پاکی: پاکی نیز مشابه کاردک می­ باشد. با این تفاوت که زائده نوک تیز را ندارد.
قلاب: یکی از انواع چاقو­های بافندگی است. نوک آن دارای زائده ای قلاب شکل در نوک تیغه آن است که در گره های ترکی کاربرد دارد.

دفّه (دفتین، کرکیت، کلوزار، دستوک)

دفه وسیله ای است که برای کوبیدن گره ها­ که در بافت فرش به کار می­ رود. در اندازه های مختلف ساخته می­ شود اما همه آنها کارایی یکسانی دارند. تفاوت دفه­ ها با توجه به قوم های مختلف متفاوت می­ باشد. نوک دفه برای راحتی فرو رفتن در تار و پود فرش به صورت تیز و باریک می­ باشد.

قیچی قالی بافی

برای کوتاه کردن سر پرز­های اضافه که بر اثر گره زدن به وجود می آید، می ­باشد. تفاوت قیچی خانگی با قیچی قالی ­بافی در ظاهر آنهاست. قیچی در بافت فرش کار را برای بریدن پرزها راحت تر می­ کند.

سیخ پود کشی

سیخ پودکشی برای کشیدن پودهای فرش از زیر و روی فرش کاربرد دارد. جنس نرم و انعطاف پذیری دارد تا به راحتی از میان تار و پود عبور کند. طول آن 50 تا 70 سانت می­ باشد. نوک آن به صورت قلاب است تا نخ پود را به دور آن چرخانده و از داخل تار و پود فرش عبور دهد.

شانه قالی بافی

وسیله ای است دارای دندانه های تیز که برای پیشکشی گره ها به کار می­ رود. بدین صورت که پس از بافتن هر رج، قبل از اینکه دفتین کوبیده شود با شانه گره ها را به سمت جلو می کشند. که در نهایت این عمل باعث می شود تا پشت فرش صاف و یکدست باشد.

سوزنی (پهنازن، چوب پهنا)

از این وسیله برای اینکه فرش و صاف بافته شود و مانع کج شدن فرش شود، استفاده می ­شود.

سُک (سِنگ سِنج)

از این وسیله برای کوبیدن پود استفاده می­ کنند.

هاف در قالی بافی

برای جدا کردن چله ها از چوب هاف استفاده می کنند.

همچنین برای تهیه نخ، نقشه کامپیوتری، پود نازک، پود ضخیم و سایر ابزار بافت فرش می­ توانید با ما تماس بگیرید. تا علاوه بر راهنمایی و مشاوره ابزار را برای شما معرفی کنیم و خرید راحت تری داشته باشید.

دار قالی بافی

دستگاهی متشکل از دو چوب افقی و دو چوب عمودی که به وسیله اتصالاتی به هم دیگر وصل شده اند. اندازه فرش به اندازه دار قالی بستگی دارد. دار قالی مهمترین ابزار قالی بافی است که فرش بر روی آن بافته و سوار می ­شود.

دار قالی بافی انواع مختلفی دارد

دار قالی زمینی یا افقی: این نوع از اولین انواع دار قالی می­ باشد که بر­­­­ روی زمین قرار می ­گرفت. و بافت فرش در آن آسان تر است.
دار قالی ایستاده: این نوع دارها از نوع تکامل یافته دارهای زمینی هستند. که به صورت عمودی با پایه یا بدون پایه بودند. یکی از ویژگی های خوب دار قالی ایستاده اشغال فضای کمتر می باشد. که برای زندگی های آپارتمانی امروزی بسیار مناسب است.
دار قالی ایستاده متحرک: این دارها برای فرش های بسیار بزرگ کاربرد دارد که نیاز به جا به جایی چله می ­باشد.
دار قالی ایستاده ثابت: این نوع دار از متداول ترین دارهای بازار است که برای بافت تابلو فرش استفاده می­ شود.

قسمت های مختلف دار قالی

سردار: وظیفه این قسمت مهار کردن چله ها می­ باشد که بالای دار قرار می­ گیرد.
زیردار: همانند سردار برای مهار کردن چله ها است با این تفاوت که در پایین دار قرار می­ گیرد.
راست رو­ها: در دو سمت دار قالی بافی قرار می­ گیرند و وظیفه اش مهار زیردار و سردار می ­باشد.
فندک: در پایین سردار و به موازات آن قرار دارد.
چوب کوجی: در میان دار قالی و جلو چله قرار می­ گیرد. وظیفه آن جلوگیری از کجی فرش است.
چوب هاف: چوب هاف در لابه لای چله ­ها قرار می ­گیرد. وظیفه آن راحت کردن عمل پودکشی است.
گوه: وسیله ای مثلثی شکل است وظیفه آن شل و سفت کردن چله ­ها می­ باشد.

مدت زمان برای بافت فرش چه مقدار است؟

در واقع زمان پایان بافت فرش به بافنده بستگی دارد. یعنی سرعت باف بافند ارتباط مستقیم با زمان پایان بافت فرش دارد. و البته عوامل دیگری در زیر لیست شده:

• سرعت بافت گره
• چله کشی صحیح و یکدست
• تعداد رنگ نخ و نقشه طرح قالی
• اندازه ی قالی و …

تعیین قیمت و ارزش قالی بافته شده به عوامل مختلفی بستگی دارد

عواملی مثل:

• اندازه ی تابلو فرش یا قالی
• طرح و نقشه تابلو فرش
• کیفیت و جنس نخ بافت
• جنس نخ چله
• کیفیت بافت قالی و …

در زمینه بافت فرش و قیمت گذاری، نحوه شروع قالی بافی، آموزش قالی بافی و تهیه لوازم قالی بافی با مشاورین و کارشناسان فروش ما در ارتباط باشید. یا از طریق واتساپ خیلی سریع سوال خود را مطرح کنید.

نتیجه گیری

در قالی بافی محدودیتی از نظر مکان وجود ندارد یعنی می توانید در منزل نیز قالی بافی را آغاز کنید. و بافت فرش را به منبعی برای کسب درآمد خود تبدیل کنید. حتی بسیار افراد شغل قالیبافی را به عنوان شغل اول خود انتخاب می کنند. و آن را می­ توان در شاخه­ شغل های پردرآمد قرار داد. کافی است آموزش قالی بافی را فرا بگیرید تا بتوانید برای خود منبع درآمدی خوب ایجاد کنید. و آن وقت است که بتوانید آن را به شغل اول خود تبدیل کنید.

قالی ایرانی

 

قالی ایرانی یا فرش ایرانی از دیرباز معروف و مورد استفاده بوده، سند آن نیز گزنفون تاریخ‌نگار یونانی در کتاب سیرت کوروش، در بین سال‌های ۴۳۰ تا ۳۴۵ پیش از میلاد می‌نویسد: «ایرانیان برای این‌که بسترشان نرم باشد قالیچه زیر بستر خود می‌گسترند.» در زبان پهلوی به هر چیز گستردنی (فرش) ویسترگ می‌گفتند (ویستردن=گستردن) سالنامهٔ چینی سوئی‌سو در دورهٔ ساسانی از فرش پشمی ایران به عنوان کالای وارداتی به چین نام می‌برد. فرش معروف بهارستان در کاخ تیسفون نیز به خاطر شکوهش بازتاب گسترده‌ای در ادبیات اسلامی داشته‌است. اگر چه برخی قصد دارند تاریخ فرش‌بافی را به هنر ترک و قبایل آسیای مرکزی مرتبط نمایند، اما با کشف قالی پازیریک که قدیمی‌ترین نمونهٔ قالی جهان که تاکنون یافته شده است، با نقوش اصیل هخامنشی است که در گور یخ‌زدهٔ یکی از فرمانروایان سکایی در درهٔ پازیریک در ۸۰ کیلومتری مغولستان بیرونی پیدا شده این ادعا را باطل می‌کند. سیروس پرهام با رد این ادعا بیان می‌دارد:

در آثار نقاشان اروپای قرن پانزدهم مسیحی هرچه فرش بود از آناتولی و قفقاز بود و نمونه های بازمانده از فرشبافی سده های سیزدهم و چهاردهم مسیحی نیز از قفقاز و آسیای صغیر و هیچ نمونه ی ماقبل صفوی که به تحقیق بافت ایران باشد، در دست نبود. در آن زمان هنوز قالی پازیریک نیز کشف نشده بود و تصور می رفت که قالیبافی دارای عمری هزار ساله و رواج آن درایران نیز مرهون شاهان صفوی است.

پژوهشگران قالی پازیریک را از دست‌بافت‌های پارت‌ها یا مادها و مربوط به دوره هخامنشی می‌دانند. هم‌اکنون ۴۰ درصد صادرات قالی ایرانی از طریق استان آذربایجان شرقی صورت می‌گیرد.

آهنگ بی کلام پیانو با عنوان Autumn پاییز

فیلم آموزش قالی بافی

اصطلاحات قالی بافی

پشم	لیف پروتئینی و مجعد است که روی پوست گوسفندان می‌روید و بر اثر سوختن بویی مشابه بوی موی سوخته از خود متصاعد می‌نماید و پس از دور کردن شعله خاموش می‌شود و خاکستری نرم و پودر مانند باقی می‌گذارد.
کرک	الیاف ظریف لابلای موی بز یا شتر است و لیکن در فرش، به الیاف ظریف و بلند پشمی (مانند پشمهای گوسفندان نژاد مرینوس در استرالیا و یا بلوچ) کرک گفته می‌شود.
پشم بهاره	پشمی است که طی روزهای آخر زمستان یا اول بهار، قبل از بارش اولین باران بهاری بر روی گوسفندان چیده شده باشد که بخاطر داشتن لطافت و طول زیاد و نداشتن خار و خاشاک از پشم پاییزه مرغوبتر است.
خامه	اصطلاحاً در هنر فرشبافی به نخ پشمی مورد استفاده برای پرزهای فرش است که به صورت دو لا تهیه می‌شود خامه گفته می‌شود.
متریک	واحد اندازه‌گیری ضخامت خامه پشمی مورد مصرف در قالیبافی است. به عدد طولی خامه پشمی یک لا بر حسب متر که وزن آن یک گرم باشد می‌گویند لذا هر چه عدد متریک بیشتر بشود خامه پشمی یک لا ظریف‌تر می‌گردد. متداول ترین اعداد متریک در خامه‌ها ۳ الی ۱۰ می‌باشند.

قالی بافی و ابزار و دار آن

قالی دستبافی است پرزدار که با دستگاهی به نام دار بافته می شود. قالی بافی هنر بافت فرش پرزدار بر روی دار عمودی یا در مواردی افقی به وسیله پشم و ابریشم است. مطمئنا بار ها نام قالی را شنیده اید اما شاید فکر کنید این گستردنی با فرش فرق دارد. پس قبل از اینکه با قالیبافی آشنا شویم بهتر است “فرش” را بشناسیم.

هر چیز گستردنی ای را فرش گویند از قبیل جاجیم، گلیم، زیلو، قالی و قالیچه. اما گستردنی ای که در حال حاضر به آن فرش می گوییم همان قالی است. اما مشخصه ای که این دستبافته را نسبت به بقیه گستردنی ها متمایز می­کند گره دار بودن و پرز های بلند آن است.

کلمه قالی را از چند جهت مورد بررسی قرار داده اند. این کلمه از ریشه عبارت ترکی “قالین” است که با توجه منطقه جغرافیایی معانی گوناگونی دارد:

• مهریه، کابین، جهزیه ای که داماد به عروس خود هدیه (آرماغان) می داد.

• ضخیم، مقاوم و پایدار آنچه به قالی اهمیت و ارزش می بخشد، مواد اولیه طبیعی مانند الیاف پنبه، پشم، ابریشم و کتان، همچنین پیوند رنگ و نقشه و بافت قالی می باشد. قالی مجموعه ای است از گره هائی که در رج های موازی بر چله زده می شود. هر چه تعداد این گره ها در بافت بیشتر باشد مرغوبیت و استحکام آن بیشتر است.

تاریخچه هنر قالی بافی

در مورد تاریخ پیدایش فرش اطلاعات دقیقی وجود ندارد ولی با توجه به آثار باستانی و کشفیات بشر، ثابت شده‌است که هنرهایی نظیر سبد بافی، نمد بافی، زیلو بافی، جا جیم بافی و گلیم بافی همه همه مقدمه‌ای بر پیدایش هنر قالی بافی بوده‌است.

فرش‌های نخستین دارای طرحهای ساده و ابتدایی و شکسته و عمدتا ذهنی باف بوده‌است که جنبه استفاده روزمره داشته‌اند و محققان در مورد مهد فرش بافی در ابتدا به مصر به عنوان مهد این هنر فکر می‌کرده‌اند امّا با پیدایش اولین فرش به نام پازیریک که در کوههای سیبری در سال ۱۹۴۹ توسط پروفسور رودنکو کشف گردید نظریات دیگر را باطل نمود و با توجه به این نمونه عملی، مهد قالیبافی از سواحل رود نیل و دجله و فرات، به آسیای مرکزی تغییر مکان داد و ثابت کرد که مهد هنر فرش بافی در ایران بوده‌است.

احتمالا برای اولین بار افرادچادرنشین فرش را برای کف خاکی زیر چادرهایشان انتخاب کردند. بعضی مطالعات نشان می‌دهند که ممکن است فرش به وسیله مصری‌ها یا چینی‌ها یا دیگر اقوام اختراع شده باشد.

باستان شناسان روسی رودنکو و گربازنوف در سال ۱۹۴۹ و در درهٔ پازیریک حدودا در ۵۰۰۰ فوتی کوه‌های آلتایی، کشف کردند؛ که در پنج قرن قبل از میلاد فرش بافی به بالاترین حد خود رسیده بود، این فرش به فرش گره دار معروف است. در دست نوشته‌های چینی‌ها، اولین مدرک موجود در رابطه با موجودیت فرش پیدا شد که مربوط به سلسلهٔ ساسانیان می‌باشد.

تاریخچه قالی در دوران صفویه

ولیکن با توجه به نمونه‌های عالی باقی مانده از دوران صفویه باید گفت که اوج هنر در ایران خصوصاً هنرهایی مثل کاشیکاری، قالیبافی منقش کاری در این دوران بوده و در این دوران به اوج شکوفایی خود رسیده‌است به‌طور مثال شاه طهماسب که خود علاقه به هنر داشته و از طراحان فرش در زمان خود بوده هنرمندان بزرگ را در تبریز گرد آورد و به کمک قابل ملاحظه‌ای به آن‌ها کرد و در زمان شاه عباس این هنر به اعلا درجهٔ خود رسید.

شاه عباس در اصفهان یک کارگاه دایر کرد و در این کارگاه فرشهای نفیسش برای دربار تولید نمود نمود و پیشرفت قالی به انجام رسیدهٔ که یکی از منابع اقتصادی آن دوران گردید و به دستور وی کارگاه هایی در مشهد، کاشان، شیروان، قره باغ، استر آباد، و گیلان دایر گردید و فرشهای نفیسی همچون فرش اردبیل، چلسی و فرشهای زیبای دیگری زینت بخش موزه‌های دنیا گردید. قالی بافی که در قرن (ده) و یازده به کمال خود رسیده بود رو به تنزل گذاشت و دیگر نتوانست به دوران با شکوه خود برگردد.

مواد اولیه قالی

الیاف پشم، کرک، نخ و ابریشم که با مواد طبیعی یا شیمیایی رنگرزی شده اند مواد اولیه قالی را تشکیل می دهند. رنگهای طبیعی ( گیاهی یا معدنی ) مانند روناس، اسپرک، نیل و … به علت ثبات زیاد ، نقش موثری در اصالت و دوام و نفاست و ارزش قالی دارند. رنگهای شیمیایی از ترکیب مواد مختلف تهیه می شوند. در واقع همان رنگهای جوهری هستند که به آنیلین نیز معروف می باشند.

گره های رایج در قالیبافی : در قالیبافی، گره ها به دو شیوه فارسی و ترکی زده می شود. نحوه گره زدن به شیوه ترکی بدینصورت است که نخ از روی دو تار و از کنار آنها به عقب برده می شود و سپس از داخل تارها به جلود برگشته و محکم می شود.

گره ترکی نزد بافندگی ایلات ترکمن و آذربایجان، روستاهای اطراف همدان رواج دارد.در گره زدن به شیوه فارسی بافنده خامه را از کنار یک نخ تار به عقب برده و بعد از گره زدن نخ، از بین دو تار بیرون آمده و محکم می شود.

پود گذاری

پرز قالی به وسیله گره هایی که در تارها زده می شود و به وسیله تیغه قلاب بریده می شود به وجود می آید. بعد از اتمام هر رج نخ پود در لابه لای تارها کشیده می شود، سپس با شانه کوبیده و رج پود گذاری شده را قیچی کرده و دوباره به ترتیب قبل کار بافت را انجام می دهند.

نقشه قالی

طرحی است که به وسیله طراحان و نقشه پردازان روی کاغذ شطرنجی رسم می شود. گاهی نیز از یک قالی بافته شده به عنوان نقشه استفاده می کنند. معروفترین نقشه های قالی عبارتند از : هراتی یا ماهی، بته، لچک و ترنج، شاه عباسی، جنگلی یا بید مجنون، جوشقانی، میناخانی … به طور کلی نقوش قالی دارای دو شیوه نقوش شکسته و منحنی می باشد.

گلیم

گلیم بافته ای است داری، بدون پرز که با نخ پشمی، پنبه ای یا کنفی با در گیری تاروپود بافته می شود. به این ترتیب که از نخ پنبه ای به عنوان تار و از تخ پشمی رنگارنگ به عنوان پود استفاده می شود. در گلیم بافی نقشه کاربرد چندانی ندارد و معمولا” نقش آفرینی به طور ذهنی انجام می شود. گلیم های هر منطقه طرح و رنگ ویژه ای دارد، که با توجه به بافت آن از بافته های دیگر مجزا می شود.

گلیم بیش از قالی سابقه و قدمت دارد . در واقع قالی در اثر تکامل گلیم، طی قرنهای متمادی پدید آمده است. برای بافت گلیم از دارهای عمودی وافقی استفاده می شود، اما نسبت به بافت قالی به ابزار کار و مواد اولیه محدود تری نیاز است.

ابزار و وسایل قالی بافی

۱- کتب آموزشی
۲- اسلاید با عکس
۳- الیاف طبیعی (پشم، پنبه، ابریشم)
۴- الیاف مصنوعی
۵- رنگهای طبیعی
۶- رنگهای شیمیایی
۷- ترازوی دقیق
۸- عکس های از مواد اولیه
۹- جدول تناسب مواد اولیه با رجشمار
۱۰- تصویر نقشه های متداول قالی
۱۱- نقشه قالی
۱۲- دار مناسب جهت بافت فرش
۱۳- نخ مناسب جهت چله کشی
۱۴- سانتیمتر
۱۵- روپوش کار
۱۶- ماسک دهان
۱۷- کپسول آتش نشانی
۱۸- جعبه کمکهای اولیه
۱۹- تصاویر آموزشی ایمنی و بهداشت

مراحل بافت قالی

ابتدا مرحله چله کشی صورت می گيرد يعنی نخ پنبه ای يا پشمی را به صورت عمودی از بالا به پايين وصل نموده که در اصطلاح به «تار» معروف است.

بعد از چله کشی باید نقشه را رو به روی خود قرار دهیم تا بدانیم به چه طریقی پیش برویم.

سپس به وسيله کرک يا پشم های رنگی مرحله بافتن آغاز می شود بعد از هر رديف «گره» يی رديف «پود رو» و يی رديف «پود زير» انجام می گيرد.

به طور معمول فرش از یک گوشه بافته و عرض آن تکمیل می شود که به اصطلاح رج نامیده می شود. بعد از پایان هر رج روی هر یک از تار و پودها باید گره زده شود و با دفه روی آن می کوبند تا این گره محکم شود. این کار تا پایان بافت فرش ادامه خواهد داشت.

زمانی که فرش به قول معروف به اندازه چهار انگشتی رسید باید قیچی و پرزهای اضافی آن گرفته شود تا این پرزها جلوی گره های جدیدتر را نگیرد و این کار را نیز با قیچی مخصوص انجام می دهند.

اصطلاحات قالی بافی

اصطلاخات قالی بافی شامل موارد زیر است:

پشم

لیف پروتئینی و مجعد است که روی پوست گوسفندان می‌روید و بر اثر سوختن بویی مشابه بوی موی سوخته از خود متصاعد می‌نماید و پس از دور کردن شعله خاموش می‌شود و خاکستری نرم و پودر مانند باقی می‌گذارد.

کرک

الیاف ظریف لابلای موی بز یا شتر است و لیکن در فرش، به الیاف ظریف و بلند پشمی (مانند پشمهای گوسفندان نژاد مرینوس در استرالیا و یا بلوچ) کرک گفته می‌شود.

پشم بهاره

پشمی است که طی روزهای آخر زمستان یا اول بهار، قبل از بارش اولین باران بهاری بر روی گوسفندان چیده شده باشد که بخاطر داشتن لطافت و طول زیاد و نداشتن خار و خاشاک از پشم پاییزه مرغوبتر است.

خامه

اصطلاحاً در هنر فرشبافی به نخ پشمی مورد استفاده برای پرزهای فرش است که به صورت دو لا تهیه می‌شود خامه گفته می‌شود.

متریک

واحد اندازه‌گیری ضخامت خامه پشمی مورد مصرف در قالیبافی است. به عدد طولی خامه پشمی یک لا بر حسب متر که وزن آن یک گرم باشد می‌گویند لذا هر چه عدد متریک بیشتر بشود خامه پشمی یک لا ظریف‌تر می‌گردد. متداول ترین اعداد متریک در خامه‌ها ۳ الی ۱۰ می‌باشند.

ابریشم

الیاف بسیار بلند پروتئینی هستند که کرم ابریشم برای تولید پیله در اطراف خود ترشح می‌کند.

دنیر

واحد اندازه‌گیری ضخامت الیاف ابریشم است و به وزن ۹۰۰۰ متر لیف ابریشمی بر حسب گرم گفته می‌شود لذا برعکس عدد متریک هر چه عدد دنیر بیشتر شود لیف ابریشمی ضخیمتر می‌گردد. دنیر ۶۰ الی ۱۶۰ در قالیبافی مصرف دارد و ظریفتر از آن (کمتر از دنیر ۶۰) را در پارچه‌بافی استفاده می‌نمایند.

پنبه

الیاف سلولزی است که از گیاه پنبه به دست می‌آید و بر اثر سوختن بوی کاغذ سوخته از خود متصاعد می‌نماید و پس از دور شدن از آتش خاموش می‌شود و خاکستری نرم و پودر مانند باقی می‌گذارد.

نمره

به تعداد کلافهای (HANK) 840 یاردی (یک یارده = ۴۴/۹۱ سانتیمتر) نخ پنبه‌ای یک لا در یک پوند (یک پوند = ۵۹/۴۵۳ گرم) می‌گویند و معمول] نمره نخ یک لای پنبه‌ای مورد استفاده در قالیبافی ۵، ۱۰، ۲۰ و بعضاً ۴۰ می‌باشد.

تار (چله)

نخهایی هستند نازک، چند لا شده و پرتاب که معمولاً از جنس پنبه بوده و برای بافت فرش بایستی بر روی دار بطور عمودی نصب گردند و وظیفه آن نگهداری گره‌های فرش می‌باشند. جنس چله‌ها برای فرشهای ریزبافت به منظور برخورداری از استحکام لازم، ابریشمی انتخاب می‌شوند و در فرشهای بافت مناطق عشایری و روستایی جنس چله‌ها را به جهت مقاومت بیشتر در برابر سرما و رطوبت و همچنین ایجاد نرمی و انعطاف لازم در فرش که برای کوچ کردن امری ضروری است از پشم انتخاب می‌نمایند.

گره‌زدن

به تاباندن خامه‌های پشمی یا ابریشمی به دور چله‌های فرش در حین بافت گره زدن می‌گویند.

ذرع

واحد اندازه‌گیری طول فرش از قدیم می‌باشد که در مناطق فارسی‌باف معادل ۱۰۴ سانتیمتر و در مناطق کرمانی‌باف ۱۰۸ سانتیمتر و در مناطق آذری‌باف ۱۱۲ سانتیمتر است.

چارک

به ۴/۱ ذرع، چارک گفته می‌شود که در مناطق فارسی‌باف ۲۶ سانتیمتر است و در مناطق آذری‌باف ۲۸ سانتیمتر است.

گره ذرعی

به ۱۶/۱ ذرع و یا به ۴/۱ چارک گره ذرعی می‌گویند که در مناطق فارسی‌باف ۵/۶ سانتیمتر و در مناطق آذری‌باف ۷ سانتیمتر است.

رج

به ردیف طولی و عرضی گره‌ها رج می‌گویند.

رجشمار

به تعداد رج های بافته شده (یا گره‌های زده شده) در یک گره ذرعی رجشمار می‌گویند. اندازه گره ذرعی بستگی به سبک بافت فرش (آذری یا فارسی) دارد.

ریشه

به پایه و اساس هر چیزی ریشه گویند که در فرش پایه و اساس را جفت چله‌ها (یک چله زیر و یک چله رو) یعنی همان ریشه‌ها انجام می‌دهند. بدیهی است که اگر ریشه‌های فرش (جفت چله‌ها) را از ساختمان فرش خارج کنیم آن فرش کاملاً از هم گسیخته می‌شود و این ریشه‌ها هستند که پس از نصب بر روی دار امکان بافت را میسر ساخته و ابعاد و رجشمار فرش را مشخص می‌نمایند.

طول پرز

به ارتفاع پرزهای فرش گفته می‌شود.

چله کشی

به نصب تار بر روی دار جهت بافت فرش به صورتی که تار‌ها یک در میان زیر و رو باشند چله‌کشی می‌گویند چله‌های زیر در پشت فرش قرار گرفته و توسط بدنه‌های پرز پوشانده می‌شوند و چله‌های رو نیز در داخل فرش قرار می‌گیرند عمل چله‌کشی به سه روش فارسی و‌آذری و یا تلفیقی انجام می‌شود.

کمانه

چوب یا قطعه‌ای لوله‌ای شکل است که محل چله‌های زیر و رو را در فرش تغییر می‌دهد و باعث می‌شود تا یک ردیف ضربدری در چند سانتیمتری دم بافت بوجود آید.

سه لا گرد (سه لا سه گرد)

در مناطقی مانند کاشان و اصفهان و … به منظور ایجاد استحکام در چله‌ها ابتدا نخهای نازک چله را در سه گروه و در جهت عقربه‌های ساعت (S) تاب می‌دهند سپس این سه گروه را روی هم گذاشته و به منظور باز نشدن تاب اولیه در جهت عکس عقربه‌های ساعت (Z) می‌تابند. بدیهی است هر چه تعداد لاها و تاب نخ بیشتر شود استحکام نخ نیز بیشتر می‌شود.

پود

پودها نیز معمولاً از جنس پنبه می‌باشند و به صورت افقی در بافت فرش استفاده می‌شوند و وظیفه آن نگهداری چله‌ها در کنار یکدیگر می‌باشد پودها را معمولاً به جهت رویت بهتر (در لابلای چله‌ها) و رفع جمع‌شدگی رنگ می‌کنند که این رنگرزی نیز به دلیل مقرون به صرف بودن و آسانتر بودن بانیل صورت می‌پذیرد. پودها بسته به محل عبور آنها از بالا یا زیر ضربدری و یا ضخامت آنها به انواع زیر تقسیم می‌شوند.

پود زیر (پود ضخیم)

در این نوع پود که نخها در یک جهت تابیده می‌شوند هر چه تعداد لاهای نخ و مقدار تاب آن کمتر باشد بهتر است پود زیر ضخیمتر می‌باشد و از زیر ضربدری چله‌های فرش به طور مستقیم عبور داد می‌شود.

پود رو ( پود نازک)

در این نوع بایستی از تعداد لاها و تاب بیشتری استفاده شود تا پود ضمن نازک بودن از استحکام لازم نیز برخوردار باشد پود نازک از بالای ضربدری عبور داده می‌شود و پس از دور زدن چله‌های زیر و رو بر روی پود زیر به شکل زیگزاگ قرار می‌گیرد.

ابزار بافت

به وسایلی که برای بافت فرش مورد استفاده قرار می‌گیرند گفته می‌شود که مهم ترین آنها عبارتند از:

دار

به دستگاه قالیبافی که از چوب یا فلز تهیه شده باشد اصطلاحاً دار گفته می‌شود که اجزا آن عبارتند از: سردار زیردار و راست روها.

حاشیه

معمولاً به دو شکل باریک و پهن اطراف طرح مرکزی فرش را می‌پوشاند و وجود یک حاشیه پهن در میان حاشیه‌های باریک باعث می‌شود تا تعداد آنها فرد باشد.

زمینه

بخشی است در میان فرش که گلها و اجزا طرح بر روی آن نقش بسته‌اند و اغلب در رنگهای لاکی، کرم و سرمه‌ای انتخاب می‌شود.

ترنج

به بخش مرکزی فرش که معمولاً مدور یا بیضی شکل است ترنج گفته می‌شود.

سرترنج

معمولاً در ابتدا و انتهای طرح ترنج قالبی به همراه اجزا طرح کشیده می‌شود که اصطلاحاً به آنها سرترنج می‌گویند